Türkçe | English 
 
   
Katı Atık Şubesi
Katı Atık Ana Sayfa
Tüzükler
Faaliyetler
Resim Galerisi
Haberler
Yasalar
Ambalaj Atıkları
Atık Yönetim Planı
Atık Politikası
Ömrünü Tamamlamış Araçlar
Geri Kazanım
Tehlikeli Atıklar
Atık Lastikler
AB Mevzuatı
Kompostama
Tıbbi Atıklar
Dökümanlar
Elektrik ve Elektronik Atıkları
Raporlar
Atık Piller
Atık Yağlar
Personelimiz
 
kullanıcı adı: 
şifre: 
 
 
Şikayet / Öneri Formu
Her türlü Şikayet ve Önerilerinize
her zaman açığız....
 
Elektrik ve Elektronik Atıkları
 
Artan dünya nüfusu, değişen tüketim alışanlıkları ve hızlı gelişen teknolojiye paralel olarak dünya üzerinde oluşan atık miktarında da hızlı bir artış görülmektedir. Bu hareketlilik, aynı zamanda atık kolundaki (waste stream) atık türlerinin değişen oranı ve yeni atık türleri olarak da kendini göstermektedir. Özellikle elektronik atıklar, bu açıdan bakıldığında, dünya genelindeki kentsel atık kolu içinde en fazla artış gösteren atık grubunu oluşturur. Elektronik atıkların artış hızının, evsel atık miktarındaki yıllık artış hızından yaklaşık 3 kat daha fazla olduğu ifade edilmektir.

Miktarındaki artışın yanında elektrikli ve elektronik atıklar, bileşenleri nedeniyle de ayrı bir önem kazanmaktadır. Pek çok elektrikli ve elektronik atık sahip oldukları, Au,Ag,Cu,Zn,Fe,Al gibi metal bileşenler, plastikler vb. nedeniyle ekonomik bir değere sahiptir. Hammadde olarak işlenmemiş materyaller yerine geri kazanılmış materyallerin kullanılması durumunda önemli enerji tasarrufu sağlanabilmektedir.

Elektrikli ve elektronik atıklar, sahip oldukları değerli bileşenlerin yanında çevre ve insan sağlığı açısından önemli tehlikeler yaratacak bileşenlere de sahiptir. Kurşun içeren CRT (katodlu ışın tüpü) camları, bromlu yanmayı geciktiriciler (PBBs,PDBEs), ağır metaller, soğutucularda, buzdolaplarında kullanılan CFC gazı bu tür kirleticilere örnek gösterilebilir. Kontrolsüz ve uygun olmayan geri dönüşüm faaliyetleri nedeniyle çevrenin ve insanların ağır metal gibi kirleticilerin etkisi altında kaldığı çeşitli çalışmalar da ortaya konulmaktadır.

E-Atıkların tanımı ve sınıflandırılması

Elektrikli ve elektronik atıklar için çeşitli tanımlama ve sınıflandırmalar yapılmakla birlikte tüm dünyada kabul görmüş standart bir tanımlama ve sınıflandırma bulunmamaktadır. Genellikle bilgisayar, yazıcı, cep telefonu gibi elektronik cihazlar için e-atık kısaltması tercih edilmektedir. AEEE kısaltması ise hem elektronik atıkları hem de fırın buzdolabı gibi elektrikli atıkları da kapsamaktadır.

Özetleyebilirsek, e-atık küresel olarak elektronik cihaz/aletlerin kullanıcısı tarafından kullanım süresini/hayatını tamamlamasıyla ortaya çıkartılan atıktır. E-atıklar (TV, bilgisayar, yazıcı, telefon, fax, fotokopi makinaları, ekranlar, DVD, VCR, entegre devreler, yarı iletkenler, baskılı devreler, algılayıcılar, kablolar, iPod, MP3, tıbbi cihazlar vs) başlıca plastik, metal(ler) ve cam içermektedir.

Avrupa Birliği Direktifi, 2002/96/EC’de Elektrikli ve elektronik ekipmanlar “uygun bir biçimde çalışması için elektrik akımına veya elektromanyetik alana bağımlı olan ekipmanlar, bu akım ve alanların üretimi, transferi ve ölçümü için Ek 1A’da belirtilen sınıflara dâhil olan ve alternatif akımla 1000 Volt’u, doğru akımla da 1500 Volt’u geçmeyen kullanımlar amacıyla tasarlanmış olan ekipmanlar” olarak tanımlanmakta ve 10 sınıfa ayrılmaktadır.

2002/96/EC’ye göre elektrikli ve elektronik ekipmanların sınıflandırılması 

AB  direktifi 2002/96/EC’ye göre Sınıflandırma

Örnekler

Büyük Ev Eşyaları

Buzdolapları,Çamaşır makineleri,elektrikli sobalar, mikrodalga fırınlar ve diğer yiyecek pişirmek için kullanılan ekipmanlar… vb.

Küçük Ev Aletleri

Saatler ve zamanı kaydeden, ölçen ekipmanlar, teraziler,  kahve makineleri …vb.

Bilişim ve Telekomünikasyon  aletleri

Kişisel bilgisayarlar (masa üstü veya dizüstü) yazıcılar, faks makineleri, telefonlar, hesap makineleri… vb

Tüketici Ekipmanları

Televizyon seti, radyo, müzik aletleri (org gibi), amfiler, video kameralar vb.

Aydınlatma Ekipmanları

Floresan lambalar, düşük basınçlı sodyum lambalar … vb

Elektrikli ve Elektronik Aletler (büyük ölçekli sabit endüstriyel aletler hariç)

Matkaplar, elektrikli testereler ve benzer şekilde kesme delme, vidalama  gibi amaçlarla kullanılan aletler

Oyuncaklar, spor ve eğlence aletleri

Elektrikli trenler, atariler, elektrikli veya elektronik bileşeni olan spor aletleri, jetonlu oyun makineleri ..vb

Tıbbi Cihazlar

Diyaliz aletleri, analiz ekipmanlar …vb

İzleme ve Kontrol Aletleri

Duman dedektörleri, ısı ayar tertibatları, termostatlar… vb

Otomatlar

içecek veya yiyecek otomatları, paraotomatları….vb

 

Tekrar kullanım, geri kazanım ve geri dönüşümü içeren AEEE yönetiminin alt yapısının oluşturulması, geri kazanım politikasının performansının değerlendirilebilmesi için oluşan/oluşabilecek atık miktarının doğru bir şekilde tahmin edilmesi büyük önem taşımaktadır.

AEEE’lerin içindeki tehlikeli maddeler

Elektrikli ve elektronik atıklar değerli bileşenlerinin yanında ağır metaller, CFC gibi gazlar, yağ ve bromlu yanmayı geciktiriciler gibi çeşitli kirleticileri de bünyelerinde barındırmaktadırlar. Bu nedenle Au, Cu,Ag gibi değerli metallerin uygun olmayan biçimde geri kazanımı veya AEEE’lerin ilkel koşullarda bertarafı , çevre ve insan sağlığını tehdit etmektedir. Elektrikli ve elektronik atıkların kontrolsüz ayrıştırılması, açık ortamda yakılmaları veya düzensiz depolanmaları sonucu yanmayı önleyiciler çevreye karışabildiği veya gıda yoluyla insanlara geçebildiği bilinmektedir. Yapılan çalışmalar PDBE’lerin balıklarda birikebileceğini ve besin zinciri ile insanlara geçebileceğini göstermektedir.

AEEE Yönetimi ve Bertaraf Yöntemleri

Atık yönetiminde yasal alt yapı ve ilgili paydaşların sorumluluklarının atık yönetiminin sürdürülebilir olması açısından önem taşımaktadır. AEEE yönetimi için (Almanya, İsiçre, Japonya,  gibi bazı ülkeler yasal altyapılarını oluştururken bazı ülkeler ise yasal alt yapı hazırlıklarını sürdürmektedir (Türkiye gibi). AEEE, ambalaj atığı, atık piller gibi çeşitli atıkların yönetiminde önemli bir çevre koruma stratejisi haline gelmektedir. Genişletilmiş üretici sorumluluğu, ürününden tüm yaşam ömrü boyunca, özellikle ürünün tekrar geri alınması, geri kazanılması ve nihai bertarafının yapılmasında üreticinin sorumlu olduğu bir çevre koruma stratejisi olarak tanımlanmaktadır. Dolayısıyla üreticinin ürün sorumluluğu geçmiş müşteri aşamasına kadar uzamaktadır.  Genişletilmiş Üretici Sorumluluğunun 2 temel prensibi

Atık yükünün finansman yükümlülüğünün bir bölümünü üstlenen belediyelerin yükünü azaltmak Doğal kaynak tüketen üreticileri ikincil malzeme kulanmaya teşvik etmek ve atığı azaltacak biçimde ürün dizayn etmelerini sağlamak
    Genişletilmiş Üretici Sorumluluğu en genel ambalaj atıklarına uygulanmaktadır. Bununla birlikte AEEE, hurda arabalar gibi atıkların yönetiminde de Genişletilmiş Üretici Sorumluluğu Kullanılmaktadır.

    OECD’ye göre Genişletilmiş Üretici Sorumluluğunun  4 prensip hedefi bulunmaktadır.

      Avrupa Birliği’nde AEEE

      Tüm Avrupa Birliği'nin AEEE yönetimi için gerçekleştirdiği ilk yasal çalışmalar 2003 yılında çevreye ve insan sağlığına zararlı olan maddelerin kullanımına sınırlama getiren 2002/95 EC  direktifi (RoHS) ve atık elektrikli ve elektronik eşyaların geri kazanımını zorunlu hale getiren2002/95 EC  direktifi ile başlamıştır. Avrupa birliğinde 2006 yılı için AEEE geri kazanım hedefi 4 kg/kişi, 2008 yılı için ise 8 kg/kişi olarak belirlenmiştir. Bugün Avrupa da Oluşan atık miktarı 14 kg/kişi yıl olarak kabul edilmektedir. Ancak Almanya, Fransa, İsviçre GSMH yüksek Avrupa ülkeleri ile Doğu Avrupa ülkelerinin başı çektiği GHSM’si düşük diğer üyeler arasında ki ekonomik farklılıklar nedeniyle bu hedefler bazı ülkeler için ileri tarihlere atılmıştır. 2004 yılında satılan büyük ev aletleri Batı Avrupa için kişi başı 8,4 kg iken Merkez Avrupa da kişi başı 4 kg olduğu görülmektedir.  AEEE’lerin toplanması açısından bakıldığında 2003 yılındaki dönem sürecinde Irlanda’nın yıl içinde ortalama toplama verimi 2,1-3,5 kg/kişi aralığındadır. Buna karşın İsveç, Norveç, İsviçre gibi yüksek gelire sahip ülkelerde ise bu oran 7,3-9,4 kg /kişi aralığında değişmekteydi.

      Tekrar Kullanma

      Günümüzde atık yönetimi piramidinde tekrar kullanım geri kazanım ve geri dönüşümden de önce gelmektedir. Oluşan elektrikli ve elektronik atıkların bir bölümü bazı parçaları değiştirilmek suretiyle ikinci el olarak tekrar kullanılabilmektedir. Özellikle kırsal kesimlerde veya düşük gelir durumunda olanlar için tamir sonrası eski elektrikli ve elektronik ekipmanlar ikinci el piyasasına sürülebilmektedir. 

      Geri kazanım

      Elektrikli ve elektronik atıkların geri kazanımında çok çeşitli mekanik ve fiziksel geri kazanım yöntemlerinden  yararlanılmaktadır. AEEE geri kazanımı  atığın oluşması geri dönüşüm tesisine nakliye edilmesi ve sınıflandırılmasıyla başlamaktadır. Atık içindeki materyallerin serbest hale getirilmesi  materyallerin serbest hale getirilmesi ve ardından da boyut küçülme ve boyut farkına

      göre ayırma işlemlerinin yapılması gereklidir. Geri dönüşüm işleminde, değerli materyaller ile değersiz materyallerin birbirinden ayrılması amaçlandığı gibi değerli olan materyallerin ayrı saflıkta birbirinden ayrılması da öngörülmektedir.

      Değerlendirme

      Elektrikli ve elektronik atıklar hem bileşenleri hem de miktarları açısından önemli bir atık grubunu oluşturmaktadır. Uygun geri kazanım yöntemlerinin kullanılmaması durumunda AEEEler hem çevre ve insan sağlığı açısından taşıdığı riskler çeşitli çalışmalara ispatlanmıştır. AEEE’lerin atık yönetiminin oluşturulmasında geri kazanım siteleri kurularak lisanslı firmaların desteklenmesinde fayda bunmaktadır.  AEEE yönetiminde üreticilerinde daha fazla sorumluluk almasını sağlayan Genişletilmiş üretici sorumluluğunun benimsenmesi kurulacak sistemlerin verimli işleyişi açısından önem taşır.

      (Bu yazıda Can Doğan’ın “ELEKTRİKLİ VE ELEKTRONİK ATIK YÖNETİMİ” adlı makalesinden yararlanılmıştır)